Contexto
A Segunda República en contexto
Sistema político, normas electorais e as eleccións
Unha república parlamentaria, 1931–1936
A Segunda República Española foi proclamada o 14 de abril de 1931, tras unhas eleccións municipais celebradas dous días antes nas que os candidatos republicanos lograron unha vitoria esmagadora nas grandes cidades españolas, provocando a saída precipitada do rei Afonso XIII do país.
A Constitución do 9 de decembro de 1931 estableceu unha "república democrática de traballadores de toda clase" en España, articulada arredor de catro piares.
Un lexislativo unicameral. A República suprimiu o Senado que existira baixo a monarquía da Restauración. As Cortes convertéronse nunha cámara única de 473 escaños, elixidos cada catro anos por sufraxio universal. Toda a lexislación requiría a aprobación das Cortes, e a cámara podía tamén censurar e facer caer os gobernos.
Un executivo dual. O Presidente da República era o xefe do Estado, elixido por un período de seis anos por unha asemblea conxunta de deputados en exercicio e un número igual de electores elixidos por votación popular. El O Presidente do Consello de Ministros era o xefe do Goberno, nomeado polo Presidente e responsable ante as Cortes. Na práctica, os gobernos formábanse e caían en función das maiorías parlamentarias.
Un poder de disolución limitado. O Presidente tiña a capacidade de disolver as Cortes, aínda que só podía exercer este poder dúas veces durante un mesmo mandato presidencial. Se o Presidente disolvía a cámara por segunda vez, as novas Cortes tiñan o dereito de examinar os motivos da disolución e, por maioría absoluta, destituír o Presidente se consideraban que a disolución fora improcedente. Esta cláusula chegou a aplicarse: Niceto Alcalá-Zamora (republicano católico de centro dereita) disolveu as Cortes anticipadamente en xaneiro de 1936 por segunda vez tras unha primeira disolución en 1933 e as Cortes da Fronte Popular recentemente elixidas votaron a súa destitución en abril de 1936.
Sufraxio universal, incluídas as mulleres (a partir de 1933). O artigo 36 da Constitución de 1931 outorgou o dereito a voto a todos os cidadáns maiores de 23 anos, independentemente do sexo. España converteuse así nun dos primeiros países de Europa continental en introducir o sufraxio universal igualitario. As mulleres votaron por primeira vez nas eleccións de novembro de 1933.
Do Goberno Provisional á Guerra Civil
Un sistema maioritario deseñado para as coalicións
O marco electoral da Segunda República asentouse sobre unha versión substancialmente modificada da Lei Electoral de 8 de marzo de 1907 — a chamada Lei Maura, herdada da monarquía constitucional — reformada por un decreto provisional en 1931 e unha nova lei electoral en 1933. A súa lóxica central era un sistema maioritario plurinominal de voto limitado. Elixíanse varios deputados en cada circunscrición e os electores podían votar un número de candidatos inferior ao de escanos a cubrir, o que xeraba fortes incentivos para formar grandes coalicións electorais.
Circunscricións provinciais con magnitudes variables. O país dividiuse en 60–63 circunscricións plurinominais que na súa maioría coincidían en liñas xerais coas cincuenta provincias. A asignación de escanos seguía unha ratio de aproximadamente un deputado por cada 50.000 electores, o que deu lugar a un total de entre 470 y 473 escaños a cubrir en cada unha das tres eleccións. As cidades máis grandes — as que superaban os 100.000 habitantes en 1931, elevado a 150.000 pola lei de 193 3— formaban circunscricións urbanas separadas, distintas da súa provincia. En 1936 estas incluían Madrid, Barcelona, Valencia, Sevilla, Zaragoza, Bilbao, Málaga y Murcia.
Un mecanismo que primaba ao gañador. EUn mecanismo que primaba o gañador. En cada circunscrición, os electores podían votar un número de candidatos equivalente ao 80 por cento dos candidatos da súa candidatura preferida en bloque, os candidatos da coalición ou plataforma con máis votos facíanse normalmente co 80 por cento dos escanos. O 20 por cento restante adoitaba ir aos seguintes candidatos máis votados normalmente pertencentes á segunda candidatura en número de votos–. O resto dos candidatos quedaban frecuentemente sen representación, con independencia de que o resultado fose máis ou menos axustado.
Tres estratexias electorais. Os partidos e coalicións, avaliando estratexicamente as súas perspectivas electorais, adoitaban elixir entre tres estratexias distintas:
- Candidatura de maiorías. Un partido ou coalición presentaba tantos candidatos como votos tiña o votante co obxectivo de dirixir de forma eficiente os seus apoios electorais a todos os seus candidatos en bloque. Era a estratexia dominante para a maioría das coalicións ou partidos que aspiraban a ser os máis votados na súa circunscrición.
- Candidatura de minorías. Un partido ou coalición podía optar, deliberadamente, por presentar un número de candidatos menor ao número de votos dos que dispuña o elector, para concentrar o máximo número de apoios nuns poucos candidatos. Xeralmente, presentábase un número de candidatos equivalente ao 20 por cento dos escanos totais da circunscrición (é dicir, a diferenza entre o número total de escanos e o número de votos cos que contaba cada votante), para asegurar a cota de escanos restantes que non iría para a candidatura máis votada. Era unha estratexia moi empregada por partidos minoritarios ou con poucas perspectivas de alcanzar a maioría dos votos.
- O copo. Unha candidatura ía ao copo se presentaba tantos candidatos como deputados se elixían na circunscrición, ignorando o número limitado de candidatos que os votantes podían incluír na súa papeleta, co fin de facerse con todos os escanos en xogo. Era unha estratexia arriscada, xa que implicaba coordinar os votantes da candidatura de maneira que non todos desen o seu apoio aos mesmos candidatos. Ante unha mala coordinación, a candidatura que ía ao copo podía quedar facilmente sen ningún escano se outra candidatura lograba exceder os seus candidatos en número de votos. Pero se o reparto de votos entre os candidatos da candidatura se realizaba de forma estratéxica e sofisticada, podíanse lograr todos os escanos en xogo.
Deputados electos, umbrais e segunda volta. Segundo a lexislación republicana, os deputados electos eran os candidatos máis votados de acordo coa magnitude da circunscrición electoral. Desde 1931, todos os deputados electos debían ter o apoio de, como mínimo, o 20% dos votantes, tanto se se presentasen nunha candidatura por maiorías como por minorías. En caso contrario, as vacantes—correspondentes aos candidatos máis votados que non superasen este limiar—debíanse cubrir nunha elección complementaria (ou segunda volta) que se celebraría ao cabo dunha semana. Ademais, dende 1933 fixouse tamén un mínimo de apoios que debía obter o candidato máis votado en cada circunscrición para que os candidatos maioritarios resultasen electos. Se ningún dos candidatos recibía máis do 40% dos votos, ao cabo de dúas semanas debía repetirse a elección. No caso de que algún dos candidatos superase o limiar do 40% pero houbese entre os candidatos máis votados algún que non pasase do mínimo do 20%, tamén se celebraba a elección ao cabo de dúas semanas para completar a selección de deputados. En ambos os casos, na segunda volta só podían concorrer aqueles candidatos que tivesen conseguido polo menos un 8% dos votos na primeira volta. As segundas voltas non foron marxinais: en novembro de 1933, varias circunscricións requiriron unha segunda votación o 3 de decembro, de modo que os resultados nacionais non quedaron definitivamente resoltos ata case dúas semanas despois da xornada electoral. En febreiro de 1936 tamén houbo varias circunscricións que celebraron unha segunda volta o 4 de marzo de 1936.
| Elección | Limiar maiorías | Limiar minorías | Acceso a segunda volta |
|---|---|---|---|
| 1931 | 20% dos votos emitidos | 20% dos votos emitidos | Segunda volta ~2 semanas despois |
| 1933 y 1936 | 40% dos votos emitidos | 20% dos votos emitidos | Listas con ≥ 8%; candidatos individuais con ≥ 20% proclamados directamente |
Da Lei Maura ao sistema republicano
O punto de partida da lexislación electoral republicana foi a Lei Electoral de 8 de marzo de 1907, coñecida como Lei Maura polo nome do presidente do Consello conservador que a impulsou. A Lei establecía distritos uninominais rurais e circunscricións plurinominais nas capitais de provincia. Tamén contiña o polémico artigo 29, que permitía proclamar deputados electos aos candidatos dunha circunscrición sen unha votación efectiva cando o número de candidatos era igual ou inferior ao de postos a cubrir — un mecanismo amplamente utilizado para garantir resultados predeterminados nas circunscricións rurais.
O Decreto de 8 de maio de 1931, ditado polo Goberno Provisional, modificou a Lei Maura para as eleccións a Cortes Constituíntes. Reorganizou o sistema arredor de circunscricións provinciais plurinominais, suprimiu o artigo 29 e transferiu a competencia para validar resultados impugnados do Tribunal Supremo a unha comisión parlamentaria de actas, reducindo así o control xudicial sobre os litixios electorais. Ademais, introduciu o sufraxio pasivo das mulleres — é dicir, o dereito a se presentaren como candidatas, pero non aínda o dereito a votar. Clara Campoamor (Partido Republicano Radical, centrista) y Victoria Kent (Partido Republicano Radical Socialista, republicana de esquerda) resultaron elixidas ao abeiro destas normas.
O sufraxio activo feminino — o dereito a votar — foi recoñecido polo artigo 36 da Constitución de 1931. Nos debates das Cortes Constituíntes, Campoamor defendeuno; Kent opúxose por razóns tácticas, argumentando que, debido á forte influencia clerical, o sufraxio feminino beneficiaría os partidos conservadores. As mulleres votaron por primeira vez en novembro de 1933.
A Lei Electoral de 27 de xullo de 1933, aprobada polas propias Cortes republicanas, rexeu tanto nas eleccións de 1933 como nas de 1936, modificando lixeiramente as disposicións do Decreto de 1931. A Lei elevou o limiar para a vitoria en primeira volta do 20 ao 40 por cento, aumentou o limiar de poboación para a formación de circunscricións urbanas separadas de 100.000 a 150.000 habitantes e codificou as regras de acceso á segunda volta.
Da república á guerra civil, 1931–1936
A Segunda República celebrou tres eleccións xerais, unha consulta constituínte, múltiples comicios parciais e repetidos, e as primeiras eleccións parlamentarias rexionais da historia española moderna.
